Albert Jawłowski Stacja Zima. Rzecz o represjonowanych zabajkalskich lamach.

Cechą wyróżniającą buddyzm tybetański, nawet na tle innych tradycji buddyzmu mahajanistycznego, jest szczególnie wysoka, granicząca z czcią, pozycja społeczna lamów. Samo słowo „lama”(tyb. bla-ma, sanskr. guru) można dosłownie przetłumaczyć na język polski jako nauczyciel, mistrz, mentor. Lamowie cieszyli się wyjątkowym prestiżem i autorytetem, odgrywali bardzo ważną rolę w życiu społecznym, byli wykształceni, znali się na rzemiośle, byli lekarzami, wróżbitami, specjalistami w zakresie rytuałów, artystami, liderami opinii społecznej, działaczami religijnymi i politycznymi. Zwracano się do nich po radę i pomoc w rozmaitych sytuacjach życiowych.

Na Zabajkalu buddyzm zaczął się rozpowszechniać w drugiej połowie XVII wieku i częściowo przemodelował dotychczasowe układy plemienno-rodowe. Zadziwiająco szybko wpisał się w kulturę Zabajkala. W XVIII wieku został podporządkowany również państwowej biurokracji rosyjskiej. Przeszło 100 lat później, na początku XX wieku, nowoczesne buriackie elity postanowiły wykorzystać buddyzm jako jedną z podstaw modernistycznej idei narodowej. Pierwsze lata istnienia ZSRR mogły budzić nadzieję, że nowoczesny naród buriacki, razem z sakralizującym jego istnienie odniesieniem do buddyzmu, wpisze się w nowe, wielonarodowościowe państwo sowieckie. Kolektywizacja, represje stalinowskie, system GUŁAG, wielki terror zniszczyły te złudzenia. W latach trzydziestych rozbito ostatnie klasztory. Pozostających na wolności lamów aresztowano, rozstrzeliwano, zsyłano do obozów pracy. Ci którym się powiodło, uciekali za granicę albo ukrywali się poza klasztorami. Akcja przeciwko konfesji buddyjskiej na Zabajkalu była częścią szerszego projektu radykalnej akulturacji, przemocowej inżynierii społecznej, która miała doprowadzić do stworzenia nowego społeczeństwa „ludzi radzieckich”.

Rok wydania: 2025

Wydanie pierwsze

Format 138 x 220 mm

Liczba stron: 638

Oprawa broszurowa

Kolorowe ilustracje

Mapa Buriacji

ISBN 978-83-67557-30-6

e-ISBN 978-83-67557-31-3

Cena 67 zł

Projekt okładki i stron tytułowych Ireneusz Sakowski

Spis treści

Wstęp

Część I

Biblioteka

Rozdział 1. Kłopoty z różnicami kulturowymi

Rozdział 2. Tożsamość kulturowa jako uświęcona pamięć

Rozdział 3. Powidoki przeszłości —zmitologizowana pamięć społeczna i tradycja

Rozdział 4. Między buriacką przestrzenią lokalną a kosmologią —miejsce człowieka w świecie, społeczeństwie i naturze

Rozdział 5. Autorytet i ład społeczny na buddyjskim Zabajkalu

Rozdział 6. Buddyzm na Zabajkalu w XVII–XIX wieku. Narzędzie zarządzania prowincją imperium czy pole wytwarzania i obrony tożsamości kulturowej?

Rozdział 7. Polityka państwa wobec zabajkalskich instytucji buddyjskich w latach 1917–1928. Współpraca taktyczna, instrumentalizacja, wygaszanie

Rozdział 8. Praktyki represji i całkowita likwidacja instytucji buddyjskich w Buriat-Mongolskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republice Radzieckiej

Rozdział 9. Koncesjonowane odrodzenie instytucji buddyjskich w latach 1941–1956

Rozdział 10. Modernizacja czy rewolucja kulturalna?201 220 226

Część II

Teren

Rozdział 11. Metoda i techniki badań. Wywiady narracyjne —struktura, pytania, realizacja

Rozdział 12. Schematyczna struktura życiorysów ocalałych lamów i opowieść autobiograficzna Żamby Szadaraagaja „Gałsana-baabaja”

Rozdział 13. Represje stalinowskie w rodzinnych i lokalnych pamięciach

Rozdział 14. Wielka wojna ojczyźniana. Pamięć rodzinna i lokalna na tle państwowej polityki pamięci i propagandy

Rozdział 15. Bezsilność, racjonalizacja, sakralizacja metahistoryczna —w poszukiwaniu przyczyn i sensu represji

Rozdział 16. Ucieczki i aresztowania lamów buddyjskich w pamięci społeczności lokalnych współczesnej Buriacji

Rozdział 17. Rozbity świat —powroty lamów w rodzinne strony

Rozdział 18. „Tere achajda oshooroi”—praktyczna pomoc i kosmiczny wymiar działalności lokalnych lamów

Rozdział 19. Wspólnoty lokalne i klasztory buddyjskie w ZSRR

Rozdział 20. Wizyty XIX Kuszoga Bakuły Rinpoczego w pamięci wiernych i polityce zagranicznej ZSRR

Rozdział 21. Aktywność kultowa na terenie współczesnego parku narodowego Ałchanaj w latach 1956–1991

Rozdział 22. Lamowie w Buriackim Instytucie Nauk Społecznych Buriackiego Centrum Naukowego (BINS BCN) w latach 1967–1991

Rozdział 23. Jogini z Doliny Kiżyngińskiej. Tradycja buddyjska i kultura alternatywna w sowieckiej Buriacji

Rozdział 24. Krajobrazy kulturowe przełomu ustrojowego w dolinach Kiżyngi i Koduna

Rozdział 25. Namtary a tożsamość kulturowa współczesnej Buriacji

Rozdział 26. Idealizacja lamów. Między wzorem osobowym a buddyjskim namtarem

Rozdział 27. Wiecznotrwałe ciało Dasziego Dorża Itigiełowa417 430 456 485 504 515 530

Część III

Wnioski, konceptualizacje, niewiadome

Rozdział 28. Wielonarodowościowy lud

Rozdział 29. Państwo, tożsamość kulturowa i miejsce człowieka w świecie 587

Aneks 1. Lista zakodowanych, ustrukturyzowanych wywiadów narracyjnych

Bibliografia

Indeks osób

Indeks geograficzny

WSTĘP

(fragmenty)

Dane na temat lamów zbierała głównie miejscowa milicja. Milicja i terenowi przedstawiciele Rady ds. Religii podlegali obwodowym komitetom partyjnym. Na ich polecenie sporządzali raporty, które potem trafiały nie tylko do regionalnych pełnomocników rady w Ułan Ude i Czycie, swoje akta gromadziło również MSW i KGB. Informacje o lamach zdobywano technikami śledczymi. Zbierano donosy, wykorzystywano agenturę w terenie, prowadzono obserwację. Standardowo, jeśli milicja dowiadywała się, że któryś z byłych lamów potajemnie odprawia obrzędy bądź zajmuje się leczeniem, wzywano go na rozmowę. Niekoniecznie musiała ona mieć charakter oficjalnego przesłuchania.

Potem zakładano im kartoteki i zaczynano kontrolować. Byłych lamów wzywano na rozmowy lub nachodzono w domach, również bez konkretnych przyczyn. Wystarczającym powodem była ich przeszłość. Jeśli aktywność obrzędowa i lekarska byłych lamów przekraczała pewien dopuszczalny poziom, odbywano rozmowy z przewodniczącymi somonów (sołtysami), przewodniczącymi kołchozów, wzywano na przesłuchania sąsiadów itp. Większość dokumentów i raportów zgromadzonych przez służby ZSRR na temat byłych, represjonowanych lamów znajduje się w trudno dostępnych dla rosyjskich naukowców i w zasadzie niedostępnych dziś dla zagranicznych badaczy archiwach Federalnej Służby Bezpieczeństwa.